MENOPOZ
Menopozda Sıcak basması - Gece Terlemesi
Menopozda hormon tedavisine başlamanın en sık nedenidir.
Sıcak basmaları ve gece terlemeleri menopozda en sık görülen şikayetlerdir. Bu şikayetler genellikle adetler kesilmeden önce başlar. Menopozdan sonraki ilk yıl çok sıktır, beş yıldan fazla sürebilir. Bazen 60 yaşın üzerinde de gözükebilir.
Şikayetlerin ne zaman olacağını bilebilmek çok mümkün değildir. Gün veya gece içerisinde herhangi bir zamanda olabilir.
Normal uykuyu bozabilir, uykusuzluk, iritabilite kısa dönem hafızada zorluk ve konsantrasyon sorunlarına yol açabilir. Bu şikayetleri olan kadınlarda diabet ,metabolik hastalık kalpdamar hastalığı riski artar.
Obesite ve sigara içme ciddi ve sık sıcak basmaları riskini arttırır, akdeniz tipi diyetle beslenme ise bunu azaltır.
Menopoz öncesi sıcak basmaları, gece terlemeleri, adet düzensizlikleri olduğu dönemde kısa süreli iki hafta progesteron kullanılması adetlerin düzene girmesi açısından ve menopoza bağlı şikayetler açısından önerilmektedir. Bu dönemde östrojenin progesteron ile birlikte kullanılması genelde tercih edilmez, kanama düzensizliklerine yol açabilir.
Menopozda hormon tedavisi (MHT)
Ağızdan tablet olabilir ya da ciltten yapıştırma yama şeklinde (transdermal) veya krem, jel şeklinde formları olabilir.
MHT de östrojen ve progesteron hormonu kullanılır. Eğer kadının uterusu yani rahimi yoksa sadece östrojen kullanılır. Eğer rahim varsa östrojen tek başına kullanılmaz. Rahim iç zarında kalınlaşma ve rahim kanserine yol açabilir, bu nedenle östrojenin yanında progesteron da verilmesi gerekir. Östrojen ve progesteron preparatları vücudun ürettiği doğal hormonlara benzer olanlardan seçilir.
Menopozdan sonra on yıl geçmişse hormon tedavisi önerilmemektedir.
Vücut kitle indeksinde, kilo alımında tedavinin olumsuz etkisi yoktur.
Eğer ağızdan tedavi kullanılıyorsa herhangi bir cerrahi işlemden 4-6 hafta önce tedavi kesilmelidir.
MHT alan kadınlar ne zaman kontrole gelmelidir?
Tedavinin ilk üç ayında hem tedavinin etkinliği hem de yan etkiler açısından, daha sonra da yıllık kontrol gerekir. İlave hastalıklar; kalp, diabet, epilepsi, myom.. varsa bu sıklık değişebilir. Meme ve rahim ağzı kanserindeki tarama sıklığında tedavi alanlarda değişiklik gerekmez.
40 yaş altında adetten kesilmeye erken over yetmezliği, 40- 45 yaş arasında adetten kesilmeye erken menopoz olarak tanımlanır.
Erken over yetmezliği (POF) de MHT mutlaka verilmelidir.
Bu tedavi kemiklerin korunması, kalp-damar sisteminin korunması, menopoz ile ilgili şikayetler, kadın sağlığı açısından çok önemlidir.
Erken over yetmezliğinde tedavi ne zamana kadar devam etmelidir?
Doğal menopoz yaşına kadar bu tedavinin devam etmesi gerekiyor.
40 yaş altında menopoza giren kadınlarda menopoz yaşının doğal menopoza girenlere göre iki yıl daha erken olduğu düşünülmektedir.
Menopozda Meme ve Rahim Ağzı Kanseri Taraması nasıl olmalıdır ?
Meme kanseri tarama programları ülkelere göre değişmekle birlikte 45-74 yaşları arasında yılda, 2 yılda bir şeklinde olabilir.
MHT tarama programı sıklığını değiştirmez.
Mamografi öncesi MHT nin önceden kesilmesi gerekmez.
Rahim ağzı kanseri kadınlarda en sık görülen 4. kanserdir.
HPV aşıları bu kanseri büyük oranda önler.
Aşının 9-14 yaş arasında yapılması önerilir.
Aşı yapılsa da , ileriki yıllarda mutlaka rahim ağzı kanseri taraması yapılmalıdır.
Taramaya başlangıç yaşı 21-25 yaş arasında olmalı, HPV testi, servikal sitoloji(smear) ile beraber 5 yılda bir, 65 yaşına dek sürmelidir.
Eğer HPV testi yapılmamışsa 3 yılda bir smear testi yapılması önerilmektedir. Rahim ağzı kanseri östrojene bağımlı bir kanser değildir.
Dolayısıyla menopoz döneminde yada MHT alanlarda ilave bir tarama protokolüne gerek yoktur.
Kemikler ne zaman kontrol edilmeli?
Kemik erimesine (osteoporoza) bağlı kırıkları önlemek için 65 yaşındaki kadınlarda Kemik Mineral Yoğunluğu bakılması önerilmektedir.
65 yaşın altında osteoporotik kırık için bir risk faktörü varsa (kortizon kullanımı, heparin kullanımı, kapalı ortamda bulunma..) ancak o zaman yapılır, yoksa gerekmez.
Menopozun Genito -Üriner Sendromu
Uzun süreli östrojenin eksik olmasına bağlı “Menopozun Genito -Üriner Sendromu” olarak adlandırılan durumda vulvada vajinadaki atrofi 60 yaşındaki kadınların yaklaşık yarısını etkiler.
Vajinada kuruluk, yanma, kaşıntı hissi ve ilişkide zorlukla karşımıza çıkar ve ilişkinin kalitesini bozar.
Menopozda idrar yolu ile ilgili problemler; sık idrara çıkma, idrarını tutamama, tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları görülebilir.
Vajina ve vulvada incelme(atrofi) menopoza yakın kadınlarda da görülebilir.
Bu şikayetlerde topikal yani vajinadan uygulanan östrojen preparatları kullanılır.
Menopozda Fiziksel Aktivite
Kalp damar sağlığını, vücut kompozisyonunu ve kemik gücünü iyileştirir, daha iyi uyku, ruh hali ve zihinsel sağlık sağlar.
Amerikan Kalp Derneği
Her hafta 150-300 dakika orta düzeyde egzersiz (yürüyüş, koşu veya bisiklete binme) veya 75-150 dakika yüksek yoğunlukta egzersiz, buna ek olarak en az 2 gün direnç (ağırlık kullanmak, direnç bantları, yoğa) antrenmanı yapılması önermektedir.
Uluslararası Menopoz Derneği
Her hafta en az 150 dakika orta düzey egzersiz (yürüyüş, koşu veya bisiklete binme) ve buna ek olarak en az 2 gün direnç (ağırlık kullanmak, direnç bantları, yoga) ya da kuvvet antrenmanı yapılması önermektedir.
Kemik Sağlığı; Menopoz sonrası dönemde kemik gücünü desteklemek için günde kalsiyum (700-1200 mg) ve D vitamini (400-1000 IU) alımı gereklidir.
Menopozda Zihinsel Sağlık, Stres
Stres nedeniyle daha sık ateş basması ve gece terlemeleri görülebilir ve genel iyilik halini etkileyebilir.
Nefes ve kas gevşeme uygulamaları, meditasyon stresi azaltmaya yardımcı olmaktadır, sanat ve müzik tüm yaşam evrelerinde olduğu gibi menopozda da stresi azaltabilir
Sigara ve alkolden kaçınmak veya azaltmak da önemlidir.
Alkol, hormon dengesini bozar ve östrojen seviyesini artırabilir, bu durum ise üreme sağlığını ve meme kanseri riskini etkileyebilir. Günde 10-20 gramdan fazla alkol tüketilmemesini önerilmektedir.
Menopozda Uyku
Uyku, sağlık ve iyilik hali için vazgeçilmezdir. Menopoz döneminde birçok kadın uyku sorunu yaşamaktadır. Hormon düzeyi değişiklikleri, gece terlemeleri, stres kaliteli ve dinlendirici bir uyku elde etmeyi zorlaştırabilir. Kısa uyku süresi (gecede 6 saatten az), özellikle orta yaşlı kadınlar için yüksek risk taşır. Yetersiz uyku, glikoz kontrolünü bozar, insülin direncini artırır ve iştah hormonlarını olumsuz etkiler.
Yetersiz uyku, obezite, hipertansiyon, diyabet ve metabolik sendrom risklerinin artmasıyla ilişkilidir.
Menopoz sırasında ve sonrasında “düzenli ve kaliteli uyku”, beyin, kalp, kemik ve duygusal sağlık için hayati öneme sahiptir.